Biuro Analiz Sejmowych
OPINIA ZLECONA

Dr hab. Maria Szmeja prof. AGH
AGH- Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
Wydział Humanistyczny

						Warszawa, 1 października 2012 r.

Opinia o zmianie Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych 
oraz o języku regionalnym, a także niektórych innych ustaw.

Przedstawiony projekt zmian jest moim zdaniem słuszny i logicznie wypływa 
z obecnej sytuacji społecznej. Wyniki dwóch kolejnych Narodowych Spisów Powszechnych Ludności (2002 i 2010) wyraźnie przedstawiają dynamikę wzrostu osób posiadających tożsamość śląską. Liczba mieszkańców Polski deklarujących związek z narodem śląskim jest znacząca w skali kraju, więc powinny temu towarzyszyć uregulowania prawne.
Rozumiem, że Ustawa ma charakter enumeryczny, więc wymienione są mniejszości i języki regionalne. Rozumiem też, że w miarę potrzeby inne języki zostaną dołączone do listy (mam na myśli w perspektywie język/gwarę górali podhalańskich). Aspekt formalny zmian nie wywołuje u mnie zastrzeżeń, bo jest konsekwencją dotychczas obowiązujących rozwiązań prawnych.
Mam natomiast wątpliwości czytając dołączone uzasadnienie. Rozumiem, że jest ono napisane przez lingwistę, a to nie zawsze pokrywa się z spostrzeżeniami socjologicznymi. Konieczne jest wyjaśnienie pewnych aspektów, by w przyszłości nie było niewłaściwej interpretacji ustawy. Nie tylko różnice wokabularystyczne, nie tylko melodia/akcent wyróżniają język regionalny. Ważny jest kontekst kulturowy
 i społeczny używania go, czyli kiedy, w jakim środowisku, w jakiej sytuacji jest stosowany. Trafnie Autor uzasadnienia powołał się na dr T. Kamusellę i jego uwagę 
o tym, że kryteria pozajęzykowe decydują o tym, czy coś jest dialektem języka, czy odrębnym językiem. Przykład waloński i szwajcarski są dobrą ilustracja jak inne zastosowanie, inny kontekst kulturowy i społeczny sprawia, że język francuski przekształca się w waloński, czy niemiecki w szwajcarski. W języku polskim powszechnie obowiązujący standard literackiej polszczyzny sprawia, że różnice regionalne nie tylko są widoczne, ale stale poszerzają swój zakres. 
Język śląski, w przeciwieństwie do gwar języka polskiego, nie jest zrozumiały przez pozostałych mieszkańców Polski. Decyduje o tym właśnie owa specyfika kulturowa. Autor uzasadnienia pisze o różnych dialektach języka śląskiego. To prawda, że one istnieją a doświadczenie badawcze mówi mi, że różnice są na tyle znaczące, iż należałoby nawet mówić o językach śląskich. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego nie porozumieją się z mieszkańcami Śląska Opolskiego!. Temu pierwszemu wpływy czeskie i austriackie nadały specyficznego kolorytu, a na Śląsku Opolski staropolskie archaizmy połączyły się z germanizmami. To bardzo różni.
Nie wiem skąd Autor uzasadnienia zmian w ustawie zaczerpnął klasyfikację dialektów województw śląskiego i opolskiego? Być może tak rozróżniają językoznawcy, ale do dialektów pogranicza opolsko-gliwickiego zalicza te, którymi mówi się w powiecie lublinieckim i tarnogórskim, a te powiaty są w znacznej odległości od Gliwic i Opola.
Zgadzam się, że mowa ludzi nosi w sobie zapis ich historii. Dlatego staropolski charakter języka, niejako czysta jego forma występuje głównie na Śląsku Opolskim. Natomiast liczne germanizmy są typowe dla wschodniej części regionu, gdzie wraz
 z rozwojem przemysłu pojawiali się niemieccy specjaliści i inwestorzy. Wprawdzie osadnictwo niemieckie na wielką skalę obecne było na Śląsku już po bitwie pod Legnicą, czyli w XIII wieku, ale dotyczyło głównie w obszaru zachodniego. Towarzyszyły temu silne wpływy kulturowe, o czym pisze szeroko Norman Davies. Poza tym do XVI wieku silne były też wpływy czeskie. I tak na przykład do tego czasu księgi miejskie Gliwic były prowadzone po czesku, który już miał wykształcone słownictwo kancelaryjne. Później wpływy niemieckie zaczęły wiązać się z wpływem cywilizacyjnym z zachodu Europy. Niemcy jako specjaliści, rzemieślnicy byli pożądani w miastach, duchowieństwo niemieckie było solidniej wykształcone, zatem grupa ta była mile widziana. Obecność tych ludzi zmieniała kulturowy obraz regionu. Wraz z rozwojem przemysłu we wschodniej części Śląska napłynęli tam niemieccy (głównie), ale i szkoccy, francuscy specjaliści. Pojawiła się terminologia techniczna, jednak niemiecka, wprowadzono nowe zasady organizacji życia społecznego, nowe zasady pracy zespołowej. Te ślady są do tej pory widoczne w kulturze życia codziennego, w języku śląskim.
Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku określone zostały zasady wytyczenia zachodniej granicy Polski. W przeprowadzonym plebiscycie wybierano opcję przynależności narodowej. Ślązacy, zawłaszcza mieszkańcy dużych przemysłowych miast oraz ci, którzy dzięki związkowi z kulturą niemiecką awansowali w hierarchii społecznej, opowiedzieli się za przynależnością do Niemiec. Wieś na ogół była polska. Można powiedzieć, że po raz pierwszy widać było skutki XIX wiecznej planowej polityki niemieckiej zmierzającej do budowy spójnego społeczeństwa niemieckiego. Znaczna część mieszkańców Śląska, a były to odległe wschodnie kresy państwa poczuła się Niemcami. Ci, którzy czuli się Polakami albo wyemigrowali do nowo powstałej Polski, albo stanowili mniejszość polską 
w Niemczech. W nich skierowana była silna polityka germanizacyjna w czasach nazistowskich. Wtedy nie tylko zmieniano imiona i nazwiska na niemiecko brzmiące, ale też przekształcono cały obraz kulturowy regionu nadając nowe niemieckie nazwy geograficzne, zabraniając posługiwania się językiem śląskim zwanym przez Niemców wasserpolnisch. To sprawiło, że wyrosło całe pokolenie ludzi nieznających języka przodków, mówiących tylko po niemiecku (dobrym przykładem jest historia rodziny bp. A. Nossola). Potomkowie tych ludzi najczęściej obecnie tworzą mniejszości niemiecką na Śląsku. W polskiej części Śląska również język śląski był marginalizowany, a właściwie zdominowany przez małopolską wersję języka polskiego. Po II wojnie światowej, gdy prawie cały obszar Śląska znalazł się w Polsce rozpoczęto masową repolonizację, czyli narzucono Ślązakom ogólnopolski standard kultury i języka. Mimo to język śląski żył w mowie prywatnej, w kontaktach wewnątrzgrupowych. Deklaracje w Spisie z 2002 roku dowodzą żywotności języka (czy może nawet języków) śląskiego. Użyłam zwrotu języki śląskie, bo różnice między językami, którymi posługują się ludzie, których przodkowie żyli w Prusach, czy Austro-Węgrzech są znaczne. Również lata 30-40. XX wieku i różna przynależność państwowa Ślązaków znalazły odbicie w języku, którym mówią.
Obecne, powszechnie akceptowane na Śląsku działania zmierzające do przywrócenia właściwej rangi lokalnemu językowi dowodzą jego znaczenia dla ludzi. Rzeczywiście w badaniach socjologicznych prowadzonych w latach 70., 80., 90. XX wieku na Śląsku, znajomość języka śląskiego była wiodącym kryterium śląskości. Inaczej mówiąc, osoba nazywająca się Ślązakiem musi mówić po śląsku. Takie przekonanie nie tylko było, ale i jest nadal powszechne. Dowodem na to są organizacje zajmujące się kultywowaniem, kodyfikacją i upowszechnianiem języka śląskiego. Mam na myśli „Pro Loquela Silesiana” i „Towarzistwo Piastowanio Ślónskij Mowy Danga”, konkurs Godomy po naszymu, Dyktando z języka śląskiego. Nie bez znaczenia są też prace nad Słownikiem nazw miejscowych Górnego Śląska (IŚ
w Opolu - Monika Choroś, Łucja Jarczak), publikowane słowniki gwary śląskiej.
W wojewodztwie śląskim ruch na rzecz powszechności stosowania języka śląskiego jest bardzo wyraźny, dlatego, że obok żyje znaczna grupa ludzi napływowych z innych dzielnic Polski, którzy w PRL wyrośli w pogardzie dla wszystkiego, co nie jest „polskie”, czyli odbiega od standardu poprawnej polszczyzny, czy raczej polszczyzny radiowo-telewizyjnej. Natomiast na Śląsku Opolskim gdzie są zwarte skupiska Ślązaków, tam mówi się jedynie w lokalnym języku. Tam nie widać aż takiej potrzeby walki o utrzymanie własnego języka (zresztą różniącego się od tego z przemysłowej części regionu).
Wydaje mi się, że uznanie języka śląskiego (języków śląskich) za język regionalny ma kolosalne znaczenie dla pozytywnego nastawienia ludzi żyjących na Śląsku. Marginalizowani w państwie niemieckim, na siłę repolonizowani w państwie polskim, mogą wreszcie uzyskać podmiotowość, mogą stać się godnymi obywatelami z lokalną specyfiką, która jest szanowana. Uznaniu języka śląskiego za regionalny powinny towarzyszyć prace nad jego kodyfikacją. Różnorodność słownictwa i odmienna melodyka w poszczególnych obszarach Śląska nie powinny być przeszkodą dla jednolitego zapisu, jednolitej gramatyki. Pojawiająca się już różnego rodzaju literatura w tym języku opiera się na różnym zapisie. Wydawnictwo „Śląskie ABC” z Rybnika stosuje inną formę zapisu niż np. zabrzańska Narodowa Oficyna Śląska. To na pewno musi ulec zmianie, ale już teraz widać jakie znaczenie dla mieszkańców regionu ma ich język. Wydawane są książki, są czytane, bo jest na nie zapotrzebowanie społeczne.
Obecnie 817 tysięcy osób deklarujących się w Narodowym Spisie Ludności jako Ślązacy to znacząca grupa. Można przypuszczać, że dynamika wzrostu tej grupy będzie jeszcze się utrzymywać. Wszak po II wojnie światowej na całym Śląsku
 w wyniku weryfikacji narodowościowej przyznano polskie obywatelstwo 853 tysiącom osób (szacunki Zbigniewa Kowalskiego). Grupa ta, mimo migracji zagranicznych wzrastała. Do tej pory, nie wszyscy mieli możliwość zadeklarowania swojego związku z grupą, ale to, co obserwujemy na Śląsku od 20 lat nie może zostać pominięte. Z społecznego punktu widzenia uznanie języka śląskiego za regionalny będzie dobrze świadczyło o procesie demokratyzacji w Polsce. Grupa zmarginalizowana, zdominowana zyskując podmiotowość rozwijając swoją regionalną kulturę, wzbogaci kulturę ogólnopolską.
W ocenie skutków planowanej zmiany Ustawy o mniejszościach narodowych 
i etnicznych oraz o języku regionalnym mowa jest o konsultacjach społecznych, które były prowadzone w województwie śląskim. Przywoływani są działacze lokalni, politycy, posłowie. Moim zdaniem brakuje podobnych konsultacji na terenie Śląska Opolskiego i Śląska Cieszyńskiego, właśnie ze względu na różnice dialektologiczne 
w tych częściach Śląska.
W punkcie oceniającym wpływ zmiany ustawy na dochody i wydatki sektora finansów publicznych jest mowa o tym, że ponieważ brakuje instytucjonalnej tradycji kształcenia w języku śląskim, więc nie będzie znacznej absorbcji subwencji oświatowej z tym związanej. Nie jestem tego tak pewna. Do czasu kodyfikacji języka, na pewno tak, ale później sądzę, że znaczna część mieszkańców regionu zechce skorzystać z możliwości systematycznej nauki swojego języka, zechce, by dzieci poprawnie pisały i potrafiły czytać w języku ojczystym. Zatem, nie od razu, ale po kodyfikacji języka, może wzrastać zapotrzebowanie na wyższą subwencję oświatową.
Trafne jest spostrzeżenie, że wejście w życie ustawy będzie miało korzystny, długofalowy wpływ na rozwój regionu w szczególności województwa śląskiego
 i opolskiego przez wzbogacenie kulturowe i wzmocnienie zasobów społecznych. Tak, zadowoleni mieszkańcy regionu, którzy czują się jego gospodarzami na pewno zadbają o jego rozwój.