Biuro Analiz Sejmowych
OPINIA ZLECONA

Dr hab. Sławomir Łodziński 
Uniwersytet Warszawski

						Warszawa, 1 października 2012 r.

Opinia na temat projektu ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym, a także niektórych innych ustaw (Druk Sejmowy nr 567)

1. Wstęp 
Celem projektu ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych
i etnicznych oraz języku regionalnym (dalej jako ustawa o mniejszościach), a także innych niektórych ustaw jest nadanie „etnolektowi śląskiemu” statusu języka regionalnego (Druk Sejmowy nr 567). W ten sposób zostałby on uznany - obok języka kaszubskiego – za drugi język regionalny w Polsce (art. 19 ust. 2). Projekt ten przynosi także inne zmiany w ustawie o mniejszościach, ale mają one charakter redakcyjny (wprowadzenie zamiast określenia „języka regionalnego” sformułowania „języków regionalnych”) lub dotyczą poszerzenia składu Komisji Wspólnej - kwestie te nie będą w tej opinii rozważane.

Projekt nowelizacji ustawy o mniejszościach dążący do uznania „etnolektu śląskiego” za język regionalny nie jest czymś nowym w najnowszej historii działalności legislacyjnej Sejmu RP. W ostatnich latach dwukrotnie składano zbliżone lub identyczne projekty nowelizacji ustawy o mniejszościach zmierzające do uznania go za regionalny. Pierwszy raz miało to miejsce w 2007 r., a drugi raz w 2010 r. (wówczas projekt uzyskał formę Druku Sejmowego nr 3835). Projekty te nie znalazły jednak rozstrzygnięć parlamentarnych. Wzbudziły one natomiast spory wśród językoznawców dotyczące statusu „mowy śląskiej” (o czym dalej) oraz szeroką społeczną dyskusję o sposobach jej wsparcia ze strony państwa, która trwa do dnia dzisiejszego (zwłaszcza w województwie śląskim). Dowodem tego są ostatnie spotkania sejmowej komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych dotyczące tej kwestii: 30.08.2012 oraz wyjazdowe posiedzenie tej komisji w województwie śląskim 19-20.09.2012.
Sytuacja tego języka (sytuacja osób nim się posługujących) budzi także zainteresowanie organizacji międzynarodowych, co znalazło wyraz m.in. w raporcie Komitetu Ekspertów ds. Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych dotyczącego realizacji postanowień Karty w Polsce oraz odpowiednich uwag do tego raportu ze strony  rządu polskiego.
Celem tej opinii jest jedynie krótki przegląd głównych problemów związanych
 z uznawaniem „etnolektu śląskiego” za „język regionalny”, co stanowi istotę tego projektu. Opinie na ten temat są podzielone. Z jednej strony padają mocne argumenty językoznawcze (wraz z opinią Rady Języka Polskiego, o czym dalej) za traktowaniem go jako dialektu języka polskiego, co wyklucza możliwość traktowania go jako „języka regionalnego”. W systemach prawnych Czech, Słowacji i Niemiec „etnolekt śląski” nie jest oficjalnie uznawany i traktowany jako „język regionalny”.
Z drugiej strony możemy obserwować rosnącą dostrzegalność publiczną
i wzrastającą atrakcyjność społeczną „mowy śląskiej” (jak i całej kultury śląskiej oraz „śląskości” jako rodzaju identyfikacji etnicznej w regionie). Świadczą o tym nie tylko liczne inicjatywy społeczno-kulturalne na rzecz jej rozwoju i ochrony, ale także wyniki ostatniego spisu powszechnego ludności (dalej jako NSP 2011).
Spór dotyczący status „etnolektu śląskiego” ma już swoją historię, a dyskusja na ten temat dotyka także określenia charakteru etnicznego społeczności śląskiej. Nie ogranicza się ona jedynie do elit tych społeczności, czy organizacji ich reprezentujących, ale obejmuje całość tych grup. W dużym stopniu stała się ona widoczna w opinii publicznej całego kraju, przekraczając granice regionalne oraz przyczyniając się do powstawania literatury naukowej na ten temat.
Oceniany tutaj projekt ustawy nie może być więc traktowany jako element zmiany prawa i jego dostosowania do nowych okoliczności, ale dotyczy on ważnego zjawiska kulturowego w Polsce, związanego z zasadniczym przewartościowaniem języka i kultury, a także statusu społeczności śląskiej w regionie i w całym kraju.
„Etnolekt śląski” stał się już na tyle ważnym „faktem” społecznym, że nie może być niedostrzegany i ignorowany przez państwo. Można to uczynić poprzez ostrożny proces uznawania go za język regionalny, podobnie jak stanowi to oceniany tutaj projekt ustawy (Druk Sejmowy nr 567), ale z wydłużeniem okresu czasu wejścia go
w życie (co najmniej trzy lata przeznaczone na pogłębienie jego standaryzacji
i akceptacji społecznej). Można też wykorzystać środki „pozaustawowe” w formie przyznania specjalnej dotacji (umowy finansowej) na rzecz rozwoju jego standaryzacji i ochrony, z jednoczesnym jednak przeświadczeniem, że będzie to prowadziło w konsekwencji do stopniowego uznania go za „język regionalny”.
Porządek mojej opinii jest następujący. Omówię kwestie rozumienia terminu „język regionalny”, następnie zrekapituluję dyskusję językoznawczą na ten temat
i przedstawię wyniki społecznego posługiwania się „mową śląską”.

2. Rozumienie terminu „język regionalny”
W projekcie zmian ustawy, jak w całej dyskusji publicznej (w tym także sporach językoznawczych) centralne miejsce zajmuje rozumienie terminu „język regionalny lub mniejszościowy”. W ustawie o mniejszościach za taki język uważa się, zgodnie z Europejską Kartą Języków Regionalnych lub Mniejszościowych (dalej jako Karta Języków), taki język, który (art. 19 ust. 1):
„1) jest tradycyjnie używany na terytorium danego państwa przez jego obywateli, którzy stanowią grupę liczebnie mniejszą od reszty ludności tego państwa; 
2) różni się od oficjalnego języka tego państwa; nie obejmuje to ani dialektów oficjalnego języka państwa, ani języków migrantów”.
Zgodnie z postanowieniami Karty Języków (art. 1) oraz Raportem wyjaśniającym do Karty (pkt. 32) uznanie danego języka za „regionalny” pozostawiono państwom- sygnatariuszom tej Karty. Podkreśla się, że „języki te muszą się wyraźnie odróżniać od innego języka lub języków używanych przez pozostałą część ludności w danym państwie. Karta nie dotyczy lokalnych odmian lub różnych dialektów jednego i tego samego języka. Nie zajmuje się również – często omawianym zagadnieniem – od jakiego momentu różne formy wyrażania stanowią odrębne języki. Kwestia ta zależy bowiem nie tylko od kryteriów ściśle językowych, lecz również od zjawisk psychologiczno-socjologicznych, a także politycznych, które mogą kreować różne odpowiedzi. W związku z tym w gestii władz każdego państwa, zgodnie z demokratycznymi procedurami, pozostanie decyzja, jakie formy wyrazu tworzą odrębny język”.
Dotychczasowa praktyka stosowania tego dokumentu świadczy, jak pisze prof. Grzegorz Janusz, że „nie jest ta swoboda nadużywana i pokrywa się zarówno
z zakresem uznawanych na ich terytorium społeczności regionalnych lub mniejszościowych, jak znajduje potwierdzenie w badaniach naukowych w odniesieniu do tych społeczności. Państwo samo określa też, czy stopień zróżnicowania danego dialektu pozwala na potraktowanie go jako języka regionalnego”. Za „język regionalny” zostały dotychczas wyróżnione języki (poprzez zastosowanie dokładnie takiego określenia) - dolnoniemiecki (w Niemczech) oraz kaszubski (w Polsce),
a w domyślnie (bez użycia terminu „język regionalny”) limburski (w Holandii) oraz karelski (w Finlandii). Były one często uważane w swoich krajach za dialekty języków dominującej większości etnicznej, ale utrwalone i rozwijające się społeczno-historyczno ich odrębności pozwoliły na ich określenie jako „regionalny”.
Doświadczenia te nie są jednak do końca pomocne dla rozwiązania statusu „etnolektu śląskiego”. Zawsze decyzja o uznaniu danego etnolektu (dialektu) za język regionalny miało charakter „uznaniowy” (polityczny), której towarzyszyły silne dyskusje językoznawcze i społeczne. Pouczająca może być tutaj droga „oficjalizacji” języka kaszubskiego, który zanim został uznany za język regionalny w ustawie
o mniejszościach, to od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pojawił się on stopniowo w systemie oświaty, a następnie w mediach, ale jako język „grupy etnicznej”. Dopiero zapowiedź wprowadzenia ustawy o mniejszościach (wraz
z ogłoszeniem wyników spisu powszechnego ludności z 2002 r.) i możliwość nie uwzględnienia w niej społeczności kaszubskiej, zrodziły poszukiwania nowego rozwiązania prawnego. Takim stało się uznanie języka kaszubskiego w ustawie
 o mniejszościach jako „regionalnego”. W ten sposób uwzględniono również status społeczności kaszubskiej rozumianej jako grupa osób posługujących się językiem regionalnym, czyli kaszubskim.

3. „Etnolekt śląski” jako język regionalny
Kwestia uznania „etnolektu śląskiego” za „język regionalny” wywołała w Polsce spór zarówno językoznawczy, jak i społeczny. Z jednej strony brak tego uznania uzasadnia się tym, że jest on dialektem języka polskiego. Duże znaczenie ma tutaj stanowisko Rady Języka Polskiego (przy Polskiej Akademii Nauk), która w maju 2011 r. jednogłośnie stwierdziła na skierowane wobec niej zapytanie ze strony ówczesnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, że „na pytanie czy język używany przez mieszkańców Górnego Śląska jest dialektem śląskim języka polskiego, będącego zgodnie z art. 27 Konstytucji RP językiem urzędowym
w Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli nie wszyscy, to niemal wszyscy polscy językoznawcy odpowiedzą twierdząco. A dialektolodzy dodadzą, że <język używany tradycyjnie przez mieszkańców Górnego Śląska> jest częścią śląskiego dialektu języka polskiego. Tym samym nie spełnia on formalnych warunków ani art. 19 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym, ani art. 1 Europejskiej kary języków regionalnych lub mniejszościowych”.
Z drugiej strony mamy bardziej umiarkowane i tonizujące wypowiedzi niektórych językoznawców, zwłaszcza zajmujących się tym „enolektem śląskim”, takie jak prof. Jolanty Tambor i prof. Bugusława Wyderki (dotyczą one ich opinii do poselskiego projektu zmian ustawy o mniejszościach, zgłoszonego w Sejmie poprzedniej kadencji na wiosnę 2011 r.). Prof. Jolanta Tambor uważa, że „etnolekt śląski” spełnia już te same kryteria, co kaszubski (uznany przecież za „regionalny”). Jest on różny od języka polskiego w warstwie fonetycznej, fleksyjnej, słowotwórczej, składniowej oraz leksykalnej. Dodaje jednak, że „regionalny język śląski” miałby dodatkowo trzy odmiany regionalne: opolską, cieszyńską oraz górnośląską.
Prof. Bugusław Wyderka podkreśla, że „nie da się powstrzymać śląskiego ruchu językowego i nie należy tego czynić. Musimy też przyjąć, że mamy do czynienia ze zjawiskiem wyłaniania się pokrewnego polszczyźnie języka zachodniosłowiańskiego”. Ale stwierdza dalej, że „ponaddialektalna postać języka śląskiego jeszcze nie istnieje”. Zwraca również uwagę na problemy (czyli możliwości wystąpienia „anarchii językowej”) jego publicznego stosowania, w tym
w oświacie, pisowni imion i nazwisk, nazwy miejscowości i ulic itd., które wynikają
z przepisów ustawy o mniejszościach. Wnioskuje o to, aby stopniowo zwiększać możliwości używania „języka śląskiego (np. jako języka pomocniczego) w miarę dojrzewania jego standardowych norm”.
W wypadku uznania „etnolektu śląskiego” za „język regionalny” utworzył się więc głęboki podział, w którym z obu stron padają ważne argumenty merytoryczne. Trudno je jednak połączyć i znaleźć między nimi kompromis. Z jednej trony mamy argumenty głównie językoznawcze i historyczne, a z drugiej strony przede wszystkim społeczno-kulturowe, odwołujące się do praktyki społecznej i faktu zaistnienia tego etnolektu w przestrzeni publicznej.
4. Status społeczny „etnolektu śląskiego”
Wymowa sporu o uznanie „etnolektu śląskiego” została zwiększona poprzez publikację wyników ostatniego spisu powszechnego NSP 2011 w lipcu 2012 r. Wedle wstępnych jeszcze wyników do najczęściej wymienianych języków innych niż polski używanych w kontaktach domowych należą właśnie śląski (509 tys. osób) i kaszubski (106 tys.). W porównaniu do spisu z 2002 r. liczba osób deklarujących używanie „mowy śląskiej” w domu zwiększyła się ponad dziewięć razy. Jak stwierdził wnioskodawca omawianej ustawy poseł Marek Plura wynik ten świadczy o „wzroście samoświadomości wśród użytkowników mowy śląskiej, ale także podkreśla, że te deklaracje są wyraźnym znakiem, wyraźnym sygnałem potrzeby prawnego usankcjonowania tej sytuacji, wsparcia potrzeby posługiwania się językiem regionalnym – śląskim w tym przypadku – w sferze działań publicznych”.
Szerokie posługiwanie się „etnolektem śląskim” odnajdujemy także
w wynikach badania socjologicznego przeprowadzonego w 2011 r. na grupie 503 osób (pochodzących z województwa śląskiego i opolskiego), z których wszystkie jako pierwszą narodowość w NSP 2011 podały „narodowość śląską”. Ponad dwie trzecie z nich (68%) uważa, że należy go traktować jako język regionalny, jedna piąta (20%) jako całkowicie odrębny język, zaś 8% jest przeciwnego zdania. Większość z nich posługuje się nim bardzo dobrze (42%) lub dobrze (39%), najczęściej w domu – 88%, na spotkaniach towarzyskich – 50% oraz w pracy 47%.
Wyniki te świadczą o zmianie społecznej pozycji tego etnolektu, który powoli staje się częścią normalnego, codziennego życia. Towarzyszy temu duży wysiłek (głównie społeczny) związany z próbami jego kodyfikacji i standaryzacji”, wydaniem elementarza ("Ślabikorza") w 2010 r. oraz rozwojem „śląskiej Wikipedii”. W maju tego roku 10 śląskich organizacji powołało Radę Górnośląską i zaapelowało do Premiera, aby m.in. wsparł ich starania o uznanie „mowy śląskiej” za język regionalny.

5. Zakończenie 
Ustawa o mniejszościach gwarantuje przede wszystkim prawa językowe osób należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz posługujących się językiem regionalnym. W wypadku „etnolektu śląskiego” jego standaryzacja wymaga nie tylko jeszcze pracy językoznawczej (ujednolicenia), ale także konsensusu społecznego dotyczącego jego używania, co nie jest łatwe (przekonuje o tym m.in. historia kodyfikacji języka kaszubskiego). Wprowadzenie go do przestrzeni publicznej (np. jako języka pomocniczego, dwujęzycznych nazw miejscowości itp.) w ramach jednego wariantu językowego może zrodzić krytykę ze strony użytkowników innego wariantu, bądź wariantów. Problemy rodzi także jego pisownia (ortografia), a także przygotowanie do jego nauki (i nauczania) w systemie publicznej oświaty. Ważne jest również określenie kosztów finansowych wszystkich tych przedsięwzięć.
Po publikacji wyników NSP 2011 oraz obecności od 2010 r. przedstawicieli Ruchu Autonomii Śląska we władzach regionalnych województwa śląskiego zasadniczo zmieniła się ocena pozycji „etnolektu śląskiego”. Wyrazem tego jest tutaj oceniany tutaj projekt ustawy. Każda decyzja w tej sprawie będzie miała zawsze
w pewnym stopniu charakter „polityczny” (uznaniowy). Ale wymaga on już decyzji
i działań administracji państwa, związanych z jego rozwojem i ochroną. Można to uczynić poprzez stopniowy i ostrożny proces jego uznawania za język regionalny – podobnie jak stanowi to omawiany projekt ustawy, który przewiduje stosunkowo odległy okres jego wejścia w życie na początek 2015 r. (przyznają to nawet zwolennicy tego języka jako regionalnego). Można też wykorzystać początkowo środki „pozaustawowe” w formie przyznania specjalnej dotacji (umowy finansowej) przeznaczonej na rzecz rozwoju jego standaryzacji i ochrony, ze świadomością jednak, że będzie to prowadziło w przyszłości do uznania go za „regionalny”.